Η δεξιότητα που χρειάζεται να βοηθήσουμε τα παιδιά μας να αναπτύξουν.

Το μοντέλο ψυχολογικής παρέμβασης ΑCT που μας σύστησε ο Steven Hayes, που ακολουθεί και βασίζεται στις αρχές της συμπεριφορικής επιστήμης, είναι η απόδειξη ότι η ανάλυση της συμπεριφοράς αναγνωρίζει και δέχεται τα συναισθήματα, εστιάζοντας στο πώς αυτά εκδηλώνονται στην συμπεριφορά μας. Το μοντέλο αυτό, που περιλαμβάνει 6 βασικές αρχές, μας δείχνει πώς μπορούμε να αναπτύξουμε ψυχολογική ευελιξία, δεξιότητα απόλυτα χρήσιμη για τους σύγχρονους καιρούς όπου η αλλαγές στη ζωή μας είναι ένα συνεχές φαινόμενο. Πρόκειται για ένα τρόπο θεώρησης της κάθε δυσκολίας που συναντάμε ως μια δυσκολία που αν και σε κάποιες περιπτώσεις δεν μπορούμε να κάνουμε κάτι για να την αλλάξουμε, μπορούμε να αποφασίσουμε να υιοθετήσουμε μια στάση προς αυτή που βασίζεται στη λήψη βοηθητιών αποφάσεων που ταιριάζουν στις αξίες μας. Η ψυχολογική ευελιξία, που είναι ο πυρήνας του μοντέλου, μπορεί να βοηθήσει στην μείωση του άγχους, της κατάθλιψης, των μετατραυματικών σοκ και άλλων ψυχολογικών δυσκολιών.

Πάμε λοιπόν να γνωρίσουμε καλύτερα το μοντέλο της ACT που μας δίνει τα εργαλεία να αντιμετωπίσουμε δύσκολες καταστάσεις, εστιάζοντας στο τί έχει νόημα και σκοπό στη ζωή μας, βοηθώντας μας να έχουμε καλύτερη ποιότητα ζωής. Το μοντέλο είναι κατάλληλο για όλους τους ανθρώπους σαν ένα εργαλείο πρόληψης για την αντιμετώπιση των δυσκολιών της ζωής που μπορεί να χρησιμοποιηθεί και από παιδιά στο στάδιο της εφηβείας, τόσο τυπικής ανάπτυξης όσο και με αναπτυξιακές δυσκολίες, με ορισμένες προσαρμογές.   

Clinical psychology Review, Volume 105

H ψυχολογική ευελιξία περιλαμβάνει

Α. Την ικανότητα να αντιλαμβανόμαστε τη “παρούσα στιγμή”

Β. Την ικανότητα να είμαστε “ανοιχτοί” να αντιμετωπίσουμε σκέψεις και συναισθήματα με τα οποία ερχόμαστε αντιμέτωποι

Γ. Την ικανότητα να παίρνουμε αποφάσεις και να δρούμε σύμφωνα με τις αρχές της ζωής μας

Η αποδοχή (Acceptance)

H αποδοχή, διδάσκεται ως το αντίθετο της αποφυγής μιας κατάστασης. Η αποδοχή δεν περιγράφει την παθητική αποδοχή μιας κατάστασης, αλλά την αποδοχή ότι βιώνουμε συναισθήματα και έχουμε σκέψεις αρνητικές που μας επηρεάζουν χωρίς να παλεύουμε να τα διώξουμε, νιώθοντας άσχημα που τα βιώνουμε. Για παράδειγμα όταν ένας άνθρωπος έχει αυξημένο άγχος η εστίαση δεν γίνεται στο “να μην νιώθει άγχος”, αλλά στην αποδοχή του συναισθήματος και στην λήψη αποφάσεων για ενέργειες που θα μας κάνουν να νιώσουμε καλύτερα και θα οδηγήσουν στη μείωση/εξάλειψή του, χωρίς αυτό να είναι ο αυτοσκοπός.

 Η ψυχολογική διάχυση (Cognitive Defusion)

Η παρουσίαση αρνητικών σκέψεων και συναισθημάτων με τρόπο που η λειτουργία τους αλλάζει και επομένως αλλάζει και η επίδρασή σε εμάς. Για παράδειγμα, μια αρνητικη σκέψη μπορεί να πάρει μια αστεία μορφή με αστεία φωνή. Μια άλλη τεχνική είναι να εκφραζόμαστε για τις σκέψεις μας λέγοντας, “έχω τη σκέψη ότι…”, εστιάζοντας στην αποδοχή της για αυτό που είναι (μια σκέψη και όχι μια πραγματικότητα απαραίτητα). Μια άλλη τεχνική περιλαμβάνει να διακομοδούμε τη κατάσταση λέγοντας “ Ευχαριστώ μυαλό για αυτές τις σκέψεις και πάλι”!

Το να είσαι “παρών” (Being present)

Το μοντέλο ACT υποστηρίζει την επαφή μας με ότι συμβαίνει στο περιβάλλον αλλά και τα ψυχολογικά ερεθίσματα, την ώρα που συμβαίνουν. Ο στόχος είναι να έχουμε μια πιο άμεση εμπειρία με το κόσμο με στόχο η συμπεριφορά μας να είναι πιο ευέλικτη και οι πράξεις μας να συμβαδίζουν με τις αξίες μας. 

Ο εαυτός μας ως παρατηρητής (self as context)

Αυτή η αρχή μας επιτρέπει να κρατάμε απόσταση από τις εμπειρίες μας, ενώ παρατηρούμε τί συμβαίνει. Στη συνέχεια η αποδοχή και η διάχυση βοηθούν στην αντιμετώπιση των καταστάσεων. Ασκήσεις βασισμένες σε μεταφορές και ασκήσεις mindfulness μας επιτρέπουν να βιώσουμε αυτή την αρχή.

Οι αξίες είναι οι αρχές που επιλέγουμε να υιοθετούμε στη ζωή μας. Δεν πρόκειται για απλή κατάκτηση στόχων , αλλά για ενέργειες και εμπειρίες που βιώνουμε συνεχώς. Στο μοντέλο ACT υπάρχουν πολλές ασκήσεις που μας βοηθούν να  εντοπίσουμε τις αρχές στη ζωή μας.

Η δέσμευση για δράση 

Η ACT ενθαρρύνει τις ενέργειες που ταιριάζουν στις αρχές με τις οποίες επιλέξαμε να ζούμε. H ACT υιοθετεί τα χαρακτηριστικά της επιστήμης της συμπεριφοράς όπως η στοχοθεσία, η καλλιέργεια δεξιοτήτων κτλ.

What you resist, persists. What you accept, transforms.

Άρθρο βασισμένο σε πληροφορίες από το website Association for Contextual Behaviour Science.

1. Γιατί δεν υπάρχει καμία άλλη παρέμβαση για τον αυτισμό που να έχει τόσες αποδείξεις, βασισμένες σε επιστημονικά στοιχεία, για την αποτελεσματικότητά της, από την Εφαρμοσμένη Ανάλυση Συμπεριφοράς (ΑΒΑ). 

 Εκατοντάδες άρθρα με επιστημονική εγκυρότητα, δημοσιευμένα στο επιστημονικό περιοδικό Ανάλυσης Συμπεριφοράς (Journal of Applied Behaviour Analysis), αλλά και σε άλλα επιστημονικά περιοδικά, παρουσιάζουν επιτυχημένες παρεμβάσεις βασισμένες στην Ανάλυση Συμπεριφοράς, για παιδιά με αυτισμό. Επίσης, το βιβλίο της Catherine Maurice, “Άσε με να ακούσω τη φωνή σου”, (Let me hear your voice), που περιγράφει την επιτυχία που είχαν παρεμβάσεις ΑΒΑ, μέσα από τα μάτια μιας μητέρας παιδιών με αυτισμό, έχει βοηθήσει ακόμα πιο πολύ και από επιστημονικά άρθρα στο να κατανοήσουν οι γονείς πόσο πολύ μπορεί να βοηθήσει η Ανάλυση Συμπεριφοράς τα παιδιά τους. Η συγκεκριμένη μητέρα περιγράφει στο βιβλίο της, πώς τα παιδιά της, με παρεμβάσεις ΑΒΑ, απέκτησαν τόσες δεξιότητες, που στο τέλος δεν πληρούσαν τα κριτήρια για διάγνωση αυτισμού. Και ενώ η έρευνα έχει δείξει ότι μόνο μερικά παιδιά με αυτισμό, λαμβάνοντας έγκαιρη, εντατική παρέμβαση, από σωστά εκπαιδευμένους θεραπευτές, βασισμένη στην Ανάλυση Συμπεριφοράς, μπορούν να αποκτήσουν όσες δεξιότητες χρειάζεται για να παρακολουθήσουν επιτυχημένα τυπικά σχολεία χωρίς επιπρόσθετη βοήθεια, η επιτυχία της παρέμβασης έχει και άλλη μια ερμηνεία. Η ΑΒΑ μπορεί λοιπόν να οδηγήσει σε επιτυχημένη παρέμβαση, καθώς μπορεί να βοηθήσει κάθε παιδί με αυτισμό να μάθει πολύ σημαντικές για τη ζωή του δεξιότητες που θα βοηθήσουν τη ποιότητα της ζωής του. Για παράδειγμα, ένα παιδί με αυτισμό μπορεί με σωστή συμπεριφορική παρέμβαση να μάθει να είναι πιο ανεξάρτητο, να μπορεί να επικοινωνήσει με επιτυχία, να μπορεί να κοιμηθεί το βράδυ, να χρησιμοποιήσει τη τουαλέτα, ακόμα και να μάθει δεξιότητες για να ασκήσει κάποιο επάγγελμα ανάλογα με τις δεξιότητες του κάθε ατόμου.

2. Γιατί αντιμετωπίσει τα άτομα με αυτισμό με σεβασμό.

Και ενώ θα έπρεπε να είναι δεδομένο ότι κάθε άτομο αξίζει το σεβασμό, δυστυχώς αυτό δεν ισχύει πάντα στην πραγματικότητα. Υπάρχουν συχνά οι απόψεις ότι ένα παιδί με αυτισμό δεν μπορεί να μάθει. Πολλές φορές τα άτομα με αυτισμό έχουν χαρακτηριστεί “περίεργα” και “διαφορετικά” από το κανονικό, μη αναγνωρίζοντας ότι όλα τα άτομα με αυτισμό έχουν τα ίδια δικαιώματα με κάθε άνθρωπο. Η συμπεριφορική επιστήμη σέβεται τη διαφορετικότητα των ατόμων με αυτισμό αλλά και αναγνωρίσει ότι ,όπως κάθε άνθρωπος, έχουν δυνατότητα να μάθουν δεξιότητες σημαντικές για τη ζωή τους.

3. Γιατί βοηθά τους γονείς να καταλάβουν και να υποστηρίξουν κατάλληλα  τα παιδιά τους.

Όλοι οι γονείς θέλουν να βοηθήσουν τα παιδιά τους να φτάσουν στο πλήρες δυναμικό τους. Και ενώ ο κάθε γονιός νευροτυπικού παιδιού μπορεί να το κάνει αυτό αναγνωρίζοντας τη κλήση του παιδιού και παρέχοντας του τη κατάλληλη εκπαίδευση και κίνητρα για να τo πετύχει, για έναν γονέα παιδιού με αυτισμό, η διαδικασία αυτή είναι πιο περίπλοκη. Για παράδειγμα, ένα γονέας παιδιού με αυτισμού, πολλές φορές, γνωρίζει ότι για το παιδί του είναι πιο περίπλοκο να μάθει να επικοινωνεί ¨τα θέλω του” και ότι θα πρέπει να διδαχτεί την επικοινωνία με τρόπο λίγο διαφορετικό, αναλυτικό και σταδιακό. Η Ανάλυση Συμπεριφοράς μπορεί λοιπόν να βοηθήσει τους γονείς να πραγματοποιήσουν με μεγαλύτερη ασφάλεια και σιγουριά το έργο τους, καθώς τους επιτρέπει να “μετρήσουν” τη πρόοδο του παιδιού τους, σε κάθε τομέα, διασφαλίζοντας ότι κάνουν ότι καλύτερο μπορούν για να αποκτήσει το παιδί τους τις δεξιότητες που μπορεί.

4. Γιατί μπορεί να τους διδάξει πρακτικές δεξιότητες σημαντικές για τη ζωή τους (όπως να χρησιμοποιούν τη τουαλέτα και να κοιμούνται το βράδυ).

Η Ανάλυση Συμπεριφοράς μπορεί να βοηθήσει παιδιά με αυτισμό να αποκτήσουν δεξιότητες πολύ σημαντικές για τη ζωή τους, όπως να χρησιμοποιούν την τουαλέτα και να κοιμούνται το βράδυ. Και ενώ ένας αναλυτής συμπεριφοράς μπορεί να δημιουργήσει προγράμματα κατάλληλα για αυτούς τους στόχους, η συμβολή των γονιών στην επιτυχία αυτών των προγραμμάτων είναι καθοριστική, δεδομένου ότι πρόκειται για επαναλαμβανόμενες συμπεριφορές στη καθημερινότητα των παιδιών, τις οποίες οι γονείς έχουν περισσότερες ευκαιρίες να παρακολουθήσουν, από ότι ο κάθε θεραπευτής. Σε αυτή τη περίπτωση, η συλλογή δεδομένων, βασισμένη στο πρόγραμμα Ανάλυσης Συμπεριφοράς, βοηθά τους γονείς να συλλέξουν τις πληροφορίες που χρειάζονται για να πετύχουν τα παραπάνω προγράμματα και να μάθουν τα παιδιά τις παραπάνω δεξιότητες.

5. Γιατί είναι κάθετα αντίθετη στις “ μικρές προσδοκίες”.

Δυστυχώς, πολλές φορές στην εκπαίδευση, και όχι μόνο, συναντάμε την άποψη ότι θα πρέπει να αποδεχτούμε ότι ένα παιδί έχει αυτισμό και επομένως να έχουμε  “μικρές προσδοκίες” για ότι μπορεί να καταφέρει και να μάθει. Η αποδοχή της διαφορετικότητας δεν σημαίνει αποδοχή ότι το παιδί με αυτισμό δεν μπορεί να μάθει. Αντιθέτως, σημαίνει να αποδέχεσαι ότι παρόλο τις δυσκολίες και την ανάγκη διαφοροποίησης πχ. της εκπαίδευσης, ένα παιδί μπορεί πάντα να μάθει, με τον κατάλληλο, για αυτό, τρόπο. Και με τη βοήθεια του ΑΒΑ κάθε παιδί μπορεί να μάθει με μεθοδικότητα πολλές δεξιότητες.

6. Γιατί μπορεί να τους διδάξει κοινωνικές δεξιότητες και να τους βοηθήσει να κάνουν φίλους.

Για τα παιδιά με αυτισμό που έχουν κατακτήσει δεξιότητες επικοινωνίας, η συμπεριφορική παρέμβαση μπορεί να τους βοηθήσει να αποκτήσουν δεξιότητες απαραίτητες για να αλληλοεπιδρούν με συνομηλίκους τους. Η αλήθεια είναι, ότι ακόμα και αν για ένα παιδί στο φάσμα του αυτισμού η λεκτική επικοινωνία αποτελεί μια πρόκληση, μπορεί και πάλι να μάθει να αλληλοεπιδρά με άλλα παιδιά μέσα από δραστηριότητες που προτιμά, αναπτύσσοντας κοινωνικές δεξιότητες π.χ. να μοιράζεται παιχνίδια, να παίζει παιχνίδια με μπάλα με άλλα παιδιά κτλ.

7. Γιατί εστιάζει στις δυνατότητες και τις προτιμήσεις του κάθε παιδιού.

Για κάθε παιδί, και ακόμα περισσότερο για κάθε παιδί με αυτισμό, η αποτελεσματική διδασκαλία οποιοδήποτε στόχου έχει να κάνει με το πως μπορούμε να βρούμε το κατάλληλο κίνητρο για το παιδί. Οι γονείς και οι εκπαιδευτικοί, παρατηρούν τα ενδιαφέροντα των παιδιών, για να μη χάσουν ευκαιρία μάθησης. Όταν βρίσκεις κάτι που αρέσει στο μαθητή σου, μπορείς να το χρησιμοποιήσεις ως κίνητρο για να μάθει δεξιότητες. Η Ανάλυση Συμπεριφοράς μας μαθαίνει λοιπόν πως να λαμβάνουμε υπόψη τις προτιμήσεις των μαθητών για να κάνουμε τη μάθηση πιο ενδιαφέρον για αυτούς και επομένως πιο αποτελεσματική. Όταν βλέπεις τα πράγματα μέσα από μια οπτική που σου επιτρέπει να βρίσκεις δυνατότητες πίσω από τις δυσκολίες, μπορείς να σκεφτείς “Πώς μπορώ να χρησιμοποιήσω αυτή τη προτίμηση του παιδιού? Τί μπορώ να κάνω για να είναι πιο ενδιαφέρον, για το μαθητή, το μάθημα?

8. Γιατί μπορεί να διδάξει τους γονείς πως να αντιδρούν σε διάφορες συμπεριφορές του παιδιού.

Είναι πολύ σημαντικό οι γονείς να μπορούν να εφαρμόζουν συμπεριφορικές αρχές και τεχνικές αντιμετώπισης συμπεριφορών στο σπίτι. Με αυτό το τρόπο μαθαίνουν στα παιδιά να γενικεύουν τις δεξιότητες τους σε όλα τα περιβάλλοντα, ακόμα και στο σπίτι και να μη χάνουν δυνατότητες μάθησης αλλά διευκολύνουν και τη καθημερινότητά τους. 

9. Γιατί μπορεί να τους βοηθήσει να μάθουν να είναι όσο πιο ανεξάρτητα γίνεται ως ενήλικες.

Η Ανάλυση Συμπεριφοράς μπορεί να διδάξει στα παιδιά να μάθουν δεξιότητες που θα αυξήσουν την ανεξαρτησία τους και θα τους βοηθήσει να γίνουν όσο πιο ανεξάρτητοι ενήλικες γίνεται. Διδάσκοντας δεξιότητες που επιτρέπουν στα παιδιά με αυτισμό να συμμετέχουν στη κοινωνία, τους βοηθάμε να αποκτήσουν ένα δίκτυο σχέσεων στο οποίο μπορούν να στηριχθούν, αν χρειαστεί. 

10.  Γιατί τους μαθαίνει να είναι οι καλύτεροι “συνήγοροι” του εαυτό τους.

Όσο και αν η συγκεκριμένη δεξιότητα φαντάζει κατάλληλη για άτομα με άριστη λεκτική επικοινωνία, μπορεί να γίνει δυνατή για όλους με την γενική απόκτηση δεξιοτήτων. Όταν ένα παιδί δείχνει στους άλλους τις ικανότητες του, δείχνει αυτόματα και τι είναι ικανό να πετύχει, παρά την οποιαδήποτε διάγνωση. Η Ανάλυση Συμπεριφοράς μας δείχνει τον δρόμο για την απόκτηση δεξιοτήτων.

Κάθε παιδί αξίζει την ευκαιρία να δείξει τι μπορεί να καταφέρει, κάθε παιδί αξίζει να μάθει όλα όσα μπορεί να μάθει. Κάθε παιδί με αυτισμό αξίζει αποτελεσματική παρέμβαση με βάση την Ανάλυση Συμπεριφοράς, και είναι στο χέρι των γονιών, των εκπαιδευτικών, των θεραπευτών και όλου του κράτους, να διασφαλίσουν ότι τα παιδιά με αυτισμό θα πάρουν ότι τους αξίζει.

Το παραπάνω κείμενο είναι βασισμένο στο άρθρο “ The top 10 reasons children with autism deserve ABA” (Mary Beth Walsh).

The circumstances view 

  Θα ήθελα για λίγο να σκεφτείς.. Έχεις ποτέ βρεθεί σε μια κατάσταση που βιάστηκες να κρίνεις αρνητικά έναν άνθρωπο από μια του συμπεριφορά? Μπήκες μήπως στη διαδικασία να “ρίξεις” το φταίξιμο στο ίδιο το άτομο, για να εξηγήσεις το λόγο αυτής της συμπεριφοράς? Μήπως τον χαρακτήρισες “απλά κακότροπο και αγενή”? Ή μήπως εκείνο το παιδί στη τάξη που διδάσκεις ή το παιδί στο πάρκο που παίζει με το δικό σου παιδί είναι “κακομαθημένο, επιθετικό και θέλει να προκαλεί συνέχεια φασαρίες”? Αν έχεις ποτέ μπει σε αυτή τη διαδικασία σκέψης, δεν είσαι ο μόνος, αλλά θα ήθελα να διαβάσεις την παρακάτω ιστορία..

…Είναι πρωί και βιάζεσαι να πας στη δουλειά.. Για την ακρίβεια έχεις ήδη αργήσει στο σημαντικότερο meeting του μήνα.. Μπαίνεις στο αυτοκίνητο και έχει κίνηση. Δυστυχώς, κολλάς στο φανάρι. Ευτυχώς, είναι μπροστά σου μόνο ένα αυτοκίνητο.. Το φανάρι γίνεται πράσινο και είσαι έτοιμος να φύγεις.. αλλά το αυτοκίνητο μπροστά σου ακίνητο.. Βλέπεις ότι οδηγός είναι μια γυναίκα η οποία δεν κοιτά καν προς το φανάρι.. Νευριάζεις.. Το φανάρι γίνεται και πάλι κόκκινο. Περιμένεις. Μετά από λίγο, το φανάρι γίνεται πράσινο και πάλι.. Η ιστορία επαναλαμβάνεται. Η γυναίκα στο μπροστινό αυτοκίνητο παραμένει ακίνητη. Είσαι πλέον θυμωμένος. Βγαίνεις με νεύρα από το αυτοκίνητο.. έτοιμος να ζητήσεις εξηγήσεις.. Μα είναι δυνατόν να είναι τόσο αφηρημένη και αδιάφορη και να μην έχει καταλάβει ότι εδώ και ώρα το φανάρι είναι πράσινο?? Πλησιάζεις. Βλέπεις μια γυναίκα τρομαγμένη, με δάκρυα στα μάτια.. Κοιτάς πίσω και βλέπεις ένα μωρό που έχει μελανιάσει..Τα συναισθήματα θυμού έχουν τώρα δώσει τη θέση τους σε συναισθήματα συμπόνιας για τη μητέρα και είσαι πλέον διαθέσιμος να κάνεις ότι περνάει από το χέρι σου για να βοηθήσεις το μωρό..

  Υπάρχει ξέρεις μια επιστήμη που σε βοηθά και σε παρακινεί να σκέφτεσαι ακριβώς με αυτόν τον τρόπο στην ιστορία με το μωρό στο πίσω κάθισμα. Η Εφαρμοσμένη Ανάλυση Συμπεριφοράς σου διδάσκει ότι πρέπει πάντα να αναζητάς τις συνθήκες γύρω από μια συμπεριφορά (τί την έχει προκαλέσει). Στη συγκεκριμένη επιστήμη δεν υπάρχει χώρος για κατηγορίες σε βάρος του ατόμου/παιδιού που εκδηλώνει μια συμπεριφορά, αντίθετα η έμφαση δίνεται στην αναζήτηση της αιτίας της συμπεριφοράς καθώς επίσης και στην βελτίωσή της. 

Δεν υπάρχουν “κακά παιδιά”..Μόνο “λάθος περιβάλλον, λάθος εκπαίδευση και λάθος πρότυπα”. Με άλλα λόγια “κακές συνθήκες και κακό περιβάλλον” (Friman, 2021)

Η αποδοχή, η κατανόηση και η σωστή εκπαίδευση μπορεί να διδάξει στα παιδιά πιο υγιής συμπεριφορικές συνήθειες. Οι άνθρωποι έχουμε τη συνήθεια να μιμούμαστε τις συμπεριφορές που βλέπουμε. Το ίδιο και τα παιδιά. Έχουν τη τάση να ανταποδίδουν τις συμπεριφορές που δέχονται. Τους φέρεσαι με ευγένεια και στοργή.. μεγαλώνεις τις πιθανότητες να φερθούν και τα ίδια με ευγένεια και στοργή με τη σειρά τους.

  Γι’ αυτό λοιπόν, την επόμενη φορά που κάποιο παιδί συμπεριφερθεί “άσχημα”.. σκέψου.. Ποιο είναι “το μωρό στη πίσω θέση του αυτοκινήτου” σε αυτή τη περίπτωση? Τη συμβαίνει στη ζωή του παιδιού? Σκέψου τότε ένα παράδειγμα που δικαιολογεί τη συμπεριφορά αυτή και αυτόματα θα νιώσεις στοργή για αυτό το παιδί και κατανόηση.

Σε προκαλώ.. Ξεκίνα να ψάχνεις για “το μωρό στο πίσω κάθισμα του αυτοκινήτου” πίσω από κάθε “απαράδεκτη, δύσκολη, αδικαιολόγητη, άσχημη” συμπεριφορά..Σκέψου λοιπόν το ρόλο που παίζουν οι συνθήκες στη ζωή του κάθε παιδιού και του κάθε ανθρώπου στη διαμόρφωση και στην υιοθέτηση μιας συμπεριφοράς.

Can you do this? You CAN!!!

Άρθρο βασισμένο στο δημοσιευμένο άρθρο “There is no such a thing as a bad boy” (2021) του Αναλυτή Συμπεριφοράς Patrick Friman.

Πολλές συζητήσεις γίνονται πλέον γύρω από το θέμα της θετικής ενίσχυσης και της μάθησης. Θετική ενίσχυση, σύμφωνα με την επιστήμη της συμπεριφοράς, είναι η συνέπεια που ακολουθεί μια συμπεριφορά και οδηγεί στην επανάληψη της στο μέλλον. Το τί μπορεί να λειτουργήσει σαν θετική ενίσχυση είναι θέμα προσωπικό και μπορεί να αλλάζει συχνά, από την μια στιγμή στην άλλη, λόγω διαφορετικών κινήτρων (π.χ. Οι λιχουδιές είναι πιο πιθανόν να λειτουργήσουν σαν θετικοί ενισχυτές, αν το παιδί δεν έχει καταναλώσει πολλές λιχουδιές πρόσφατα).

Παιχνίδια, αγαπημένες δραστηριότητες, ο έπαινος, υλικά αγαθά  κ.τ.λ είναι συχνά παραδείγματα προσπαθιών που έχουμε δει κατά καιρούς, για θετική ενίσχυση. Μπορούμε να μιλάμε ώρες για την σωστή χρήση αυτής της συμπεριφορικής αρχής. Το συγκεκριμένο άρθρο όμως στόχο έχει την παρουσίαση πρακτικών τρόπων, τους οποίους μπορούμε να εφαρμόσουμε για να ανακαλύψουμε θετικούς ενισχυτές κάθε φορά που θέλουμε να τους χρησιμοποιήσουμε και να σιγουρευτούμε ότι είναι αποτελεσματικοί.

Ας ξεκινήσουμε!

1.Ένας τρόπος να συγκεντρώσουμε ένα δείγμα πιθανών θετικών ενισχυτών, είναι να παρατηρήσουμε πώς προτιμά το παιδί να περάσει τον ελεύθερό του χρόνο. Συνήθως οι δραστηριότητες που προτιμούμε όλοι μας να ασχοληθούμε, στον προσωπικό μας χρόνο, είναι πιθανόν να είναι ίδιες με το τι μπορεί να λειτουργήσει για εμάς ως θετικός ενισχυτής. Μπορεί να πρόκειται για ένα διάλειμμα όπου το παιδί να ασχοληθεί με μια φυσική δραστηριότητα, ένα αγαπημένο τραγούδι κατά το οποίο θα λάβει αρκετή προσοχή, ακόμα και η επανάληψη κάποιας στερεοτυπικής συμπεριφοράς (αρκετά συχνό φαινόμενο στα παιδιά στο φάσμα του αυτισμού). Δώστε στο παιδί 30 λεπτά και βάλτε στο περιβάλλον του πιθανές αγαπημένες δραστηριότητες, παιχνίδια κτλ. , πείτε στο παιδί ότι μπορεί να ασχοληθεί με ότι θέλει για αυτό το διάστημα, αποφύγετε τις όποιες απαιτήσεις στο παιδί και παρατηρήστε πώς επιλέγει να περάσει τον χρόνο του. Πάρτε μολύβι και χαρτί και κρατήστε σημειώσεις για το πόσο διάστημα περνάει σε κάθε δραστηριότητα! Επαναλάβετε τη διαδικασία διαφορετικές μέρες και παρατηρήστε αν υπάρχουν ομοιότητες στις προτιμήσεις του παιδιού. Εάν το παιδί έρχεται σε εσάς για διάλογο αρκετά συχνά, πιθανόν το παιδί να θεωρεί εσάς θετικό ενισχυτή, εξαιτίας της προσοχής που λαμβάνει. Είναι φυσιολογικό και θετικό οι προτιμήσεις να αλλάζουν για να υπάρχει ποικιλία και το ενδιαφέρον να διατηρείται υψηλό.

2.Ένας εναλλακτικός τρόπος να αξιολογήσουμε τις προτιμήσεις του κάθε παιδιού είναι αφότου έχουμε συγκεντρώσει κάποιες πληροφορίες μέσω παρατήρησης ή ερωτήσεων από το στενό κύκλο του παιδιού, να τις παρουσιάσουμε ανά δύο και να σημειώσουμε τις προτιμήσεις του παιδιού. Σημαντικό κομμάτι αυτής της διαδικασίας είναι να αλλάζουμε τα ζευγάρια των επιλογών και να παρουσιάσουμε όλους τους πιθανούς συνδυασμούς, αλλάζοντας ακόμα και τη θέση τους. Αν το παιδί δεν χρησιμοποιεί λεκτική επικοινωνία, δεν υπάρχει κανένα πρόβλημα. Στην περίπτωση αυτή παρατηρούμε προς τα που θα δείξει προτίμηση το παιδί ανάλογα με τους τρόπους επικοινωνίας που διαθέτει. Αφήνουμε το παιδί να έχει πρόσβαση στην δραστηριότητα/αντικείμενο της επιλογής του για μερικά δευτερόλεπτα και συνεχίζουμε τη διαδικασία.

3.Προσοχή! Το ότι συγκεντρώνουμε μια λιστα με τις προτιμήσεις του παιδιού, δεν σημαίνει απαραίτητα ότι αυτές θα λειτουργούν πάντα ως θετικοί ενισχυτές. Προτού επιλέγξουμε να χρησιμοποιήσουμε έναν πιθανόν θετικό ενισχυτή για την βελτίωση μιας συμπεριφοράς (π.χ ολοκλήρωση μιας απαιτητικής δραστηριότητας), ελέγχουμε αν το παιδί δείχνει κίνητρο. Αυτό μπορούμε να το διαπιστώσουμε εάν δώσουμε σύντομη πρόσβαση του πιθανού ενισχυτή στο παιδί πριν την δραστηριότητα και δείξει ενδιαφέρον ανάλογα με τις επικοινωνιακές του δεξιότητες. Επίσης μπορούμε να δώσουμε στο παιδί πρόσβαση, πριν την εκπαιδευτική δραστηριότητα, σε μερικούς πιθανούς ενισχυτές και να αξιολογήσουμε το ενδιαφέρον σε καθέναν από αυτούς. Εάν το παιδί ασχολείται με μια κυρίως δραστηριότητατα-πιθανό ενισχυτή και τον αναζητά όταν τον απομακρύνουμε, τότε τα νέα είναι ευχάριστα και μάλλον έχουμε εντοπίσει έναν καλό ενισχυτή για τη συγκεκριμένη δραστηριότητα, την στιγμή εκείνη!

4.Αν το παιδί κατά τη διάρκεια της δραστηριότητας χάσει το ενδιαφέρον του για τον ενισχυτή και δεν ανταποκρίνεται, χάνοντας την συγκέντρωσή του, αυτό μπορεί να σημαίνει α) ο ενισχυτής έχασε την αξία του και πρέπει να προσφέρουμε μια άλλη επιλογή, β) η δραστηριότητα είναι πιο απαιτητική από την αξία του ενισχυτή (στη προκειμένη περίπτωση μπορούμε είτε να ελαττώσουμε την απαίτηση της δραστηριότητας είτε να αυξήσουμε την αξία του ενισχυτή) γ) η δραστηριότητα κρατάει πολύ χρόνο με αποτέλεσματα η αξία του ενισχυτή να μειώνεται! Είναι σημαντικό να επιλέξουμε την κατάλληλη αναλογία απαιτήσεων και ενισχυτών, όπως επίσης και τη συχνότητα πρόσβασης σε αυτών για να δημιουργήσουμε μια ευχάριστη εμπειρία για το παιδί. Αν το παιδί χάνει το ενδιαφέρον του και παρουσιάζει συμπεριφορικές δυσκολίες, πρέπει να αξιολογήσουμε τον ενισχυτή ή την διαδικασία που αυτός προσφέρεται.

5. Ο τελικός μας στόχος είναι το παιδί να θεωρεί την ολοκλήρωση της δραστηριότητας και την μάθηση μια θετική εμπειρία, χωρίς να χρειάζεται επιπρόσθετη θετική ενίσχυση για αυτό. Για αυτόν τον σκοπό είναι σημαντικό η πρόσβαση σε κάθε ενισχυτή να συνοδεύεται με κάποια μορφή επαίνου για να συνδυάζει το παιδί την αξία του υλικού αγαθού με την κοινωνική αλληλεπίδραση (ιδιαίτερα σημαντικό για τα παιδιά με αυτισμό). Επίσης μέσα από την σωστή χρήση της ενίσχυσης, το παιδί πετυχαίνει ευχάριστα τους στόχους του, δημιουργώντας μια θετική εμπειρία για την μάθηση, ενώ σταδιακά μπορούμε να μειώνουμε την χρήση των επιπρόσθετων ενισχυτών (π.χ αυξάνοντας τον αριθμό ή την δυσκολία της δραστηριότητας πριν την πρόσβαση στον ενισχυτή).

Η πραγματοποίηση δραστηριοτήτων και η μάθηση είναι διαδικασίες που όλοι μας θέλουμε να πραγματοποιούνται με όρεξη και κίνητρο. Τί συμβαίνει όμως όταν θέλουμε να διδάξουμε χρήσιμες δεξιότητες στο παιδί που αρχικά είναι πιο απαιτητικές? Σε αυτήν την περίπτωση μπορούμε να δικαιολογήσουμε τη χρήση των εξωτερικών κινήτρων, που ιδανικά οδηγούν στο να μετατρέψουν την ίδια την δραστηριότητα σε επιθυμητή αντί να δημιουργήσουν μια εξάρτηση. Επίσης στα παιδιά που ανήκουν στο φάσμα του αυτισμού, συχνά χρειάζεται να διδάξουμε δεξιότητες σε τομείς όπως η επικοινωνία και η κοινωνική αλληλεπίδραση με έναν τρόπο δομημένο και προβλέψιμο. Για να επιτευχθεί αυτός ο σκοπός με επιτυχία, αρχικά, μπορεί να χρειαστεί να χρησιμοποιήσουμε επιπρόσθετους ενισχυτές. Ο κυριότερος όμως στόχος μας είναι η κατάλληλη παρουσίαση της διδασκαλίας, να ελαττώσει την ανάγκη για εξωτερικούς ενισχυτές. Η επικοινωνία, το παιχνίδι, η καλή σχέση με τον εκπαιδευτικό-θεραπευτή, η κοινωνική αλληλεπίδραση και η προσωπική βελτίωση θέλουμε να είναι τα κίνητρα μάθησης του κάθε παιδιού!

B.F Skinner “ H σωστή χρήση της θετικής ενίσχυσης μπορεί να επιφέρει εξαιρετικά αποτελέσματα”

1. Το τί θα χρησιμοποιήσουμε για να ενισχύσουμε μια συμπεριφορά, στο παιδί μας, τον υπάλληλό μας ή τον σύντροφό μας εξαρτάται από την προσωπική προτίμηση του κάθε ατόμου. Όσο ωραία και βολική είναι η ιδέα ότι τα σοκολατάκια, ο έπαινος και τα αυτοκόλλητα αστεράκια ενισχύουν μια συμπεριφορά, πολύ φοβάμαι ότι η αλήθεια θα σας απογοητεύσει ή θα σας παρακινήσει να βρείτε τί λειτουργεί σας θετικός ενισχυτής για τον κάθε άνθρωπο γύρω σας.

2. Θετικός ενισχυτής δεν είναι απλά μια κίνηση που θεωρούμε θετική. Για να ανακαλύψουμε σωστά θετικούς ενισχυτές για μια συμπεριφορά πρέπει να βρούμε πώς μπορούμε να αντιδράσουμε σε μια συμπεριφορά για να συνεχιστεί στο μέλλον. Αν αφήνετε το παιδί σας να παίξει με το tablet κάθε φορά που τρώει το φαγητό του, και βλέπετε το παιδί σας να συνεχίζει κάθε φορά να τρώει το φαγητό, είναι πολύ πιθανόν η πρόσβαση στο tablet να λειτούργησε ως ενισχυτής. Κλασική δύναμη του tablet!

3. Το πόσο συχνά είναι διαθέσιμος ένας ενισχυτής είναι μια μεγάλη υπόθεση και ζήτημα προσωπικό! Συνήθως για να ενισχύσουμε μια καινούρια συμπεριφορά, θα πρέπει να προσφέρουμε πιο συχνή θετική ενίσχυση. Τελικός στόχος είναι σταδιακά η συχνότητα της ενίσχυσης να ελαττωθεί.

4. Τόσο πιο γρήγορα, τόσο το καλύτερο! Οι ενισχυτές θα πρέπει να συνδέονται με τη συμπεριφορά που θέλουμε να ενθαρρύνουμε στο μέλλον. Για να καταφέρουμε να το κάνουμε αυτό με επιτυχία, ο ενισχυτής πρέπει να προσφέρεται αμέσως μετά την επιθυμητή συμπεριφορά.

5. Οι ενισχυτές αλλάζουν! Οι ενισχυτές αλλάζουν για κάθε άτομο ανάλογα με το κίνητρο και με την συχνότητα της διαθεσιμότητάς τους. Ίσως μετά από ένα μεγάλο γεύμα, τα κράκερ να μην λειτουργούν σαν ενισχυτής ακόμα και αν ο μαθητής μας έχει γενικά προτίμηση για αυτά. Επίσης αν είχε ήδη 10 σοκολατάκια, ίσως το 11ο να μην έχει την ίδια δυναμική! Είναι προτιμότερο να έχουμε μια λίστα με πιθανούς ενισχυτές.

6. Αν οι ενισχυτές είναι εξωτερικοί, είναι θετικό να συνδέονται με κοινωνική αλληλεπίδραση και έπαινο λεκτικό και μη. Ο έπαινος είναι προτιμότερο να περιλαμβάνει τον λόγο για τον οποίο επαινούμε τον μαθητή.

7. Οι ενισχυτές έχουν μεγαλύτερη ισχύ όταν προσφέρονται από άτομο που έχει ήδη δημιουργήσει μια θετική σχέση με τον μαθητή, στην περίπτωση της εκπαίδευσης.

8. Πριν αποφασίσουμε να χρησιμοποιήσουμε θετική ενίσχυση για μια συμπεριφορά θα πρέπει να αποφασίσουμε ποια θα είναι αυτή η συμπεριφορά και να την ορίσουμε με τρόπο που διαφορετικά άτομα ακολουθώντας αυτήν την περιγραφή καταλαβαίνουν την ίδια συμπεριφορά.

9.  Ο τελικός μας στόχος είναι η συμπεριφορά που θέλουμε να ενισχύσουμε στην πορεία να δημιουργήσει το κίνητρο στο παιδί χωρίς εξωτερική ενίσχυση.

10. Αν χρησιμοποιούμε “θετικό ενισχυτή” για μια συμπεριφορά και δεν βλεπουμε να συνεχίζεται η συμπεριφορά αυτή στο μέλλον, τότε πολύ πιθανόν να μην χρησιμοποιήσαμε “θετικό ενισχυτή “, ή να μην τον χρησιμοποιήσαμε σωστά!

Τί ρόλο παίζει το περιβάλλον στο πώς

συμπεριφερόμαστε ?

Το δεχόμαστε παθητικά?

Υπάρχει τρόπος να το αλλάξουμε?

Μπορεί το περιβάλλον μας να ενισχύσει μια συμπεριφορά?

Τι συμβαίνει όταν το περιβάλλον μας δεν είναι βοηθητικό?

“You don’t have to be the victim of your environment. You can also be the architect of it.”

― James Clear, Atomic Habits: An Easy and Proven Way to Build Good Habits and Break Bad Ones

Τι ; Γιατί ; Πώς ;

Τι & πότε ;

Κάθομαι και σκέφτομαι τον πιο απλό τρόπο να σας εξηγήσω την επιστήμη της συμπεριφοράς, χωρίς τεχνική ορολογία (ομολογουμένως άφθονη!) και προσπάθειες εντυπωσιασμού. Πάντα πίστευα ότι η κάθε επιστήμη πρέπει να γίνεται προσβάσιμη σε ένα ευρύτερο κοινό και έτσι λοιπόν θα προσπαθήσω και εγώ να βάλω το λιθαράκι μου σε αυτό. Πίσω στο θέμα μας όμως! Η ανάλυση συμπεριφοράς χρησιμοποιεί αρχές συμπεριφοριστικές με απώτερο σκοπό την βελτίωση της ποιότητας ζωής των ανθρώπων. 

Ας το πάρουμε όμως από την αρχή.

Έως και το 1920, οι κυρίαρχες σχολές της ψυχολογίας εστίαζαν στις εσωτερικές σκέψεις, στα συναισθήματα και στο υποσυνείδητο. Οι περισσότεροι ψυχολόγοι της εποχής εστίαζαν σε μη παρατηρήσιμες εμπειρίες προκειμένου να εξηγήσουν την ανθρώπινη συμπεριφορά. Το 1924 ο αμερικάνος ψυχολόγος John B. Watson, ξεκίνησε μια καινούργια σχολή στη ψυχολογία, αυτή του συμπεριφορισμού. Αυτή η σχολή έρχεται σε αντίθεση με την εστίαση στις εσωτερικές σκέψεις και προέτρεψε τους ψυχολόγους να επικεντρωθούν σε παρατηρήσιμες και μετρήσιμες συμπεριφορές, εκφράζοντας την άποψή του ότι η διαδικασία της μάθησης πραγματοποιείται μέσα από αλληλεπιδράσεις με το περιβάλλον.

Στη συνέχεια ο Ivan Pavlov, ένας ακόμα διάσημος συμπεριφοριστής, ακολούθησε και εξέλιξε τα βήματα του Watson, με την θεωρία του για την κλασική εξαρτημένη μάθηση (classical conditioning). Στην θεωρία αυτή ο Pavlov μίλησε για την μάθηση μέσω συσχέτισης μέσα από το γνωστό πείραμα του όπου συσχέτισε τον ήχο ενός κουδουνιού με την παρουσία φαγητού σε ένα σκύλο, αποδεικνύοντας ότι η σύνδεση δύο ερεθισμάτων χρονικά μπορεί να οδηγήσει σε μια καινούρια αντίδραση.  Τι μας δίδαξε τότε ο  Pavlov με το πείραμα του ; Μας δίδαξε ότι οι αντανακλαστικές συμπεριφορές  (όπως η παραγωγή του σάλιου στον ήχο του κουδουνιού στο γνωστό πείραμα του) δεν είναι προϊόν εσωτερικών σκέψεων, αλλά συμπεριφορών που μαθαίνονται μέσα από αλληλεπίδραση με το περιβάλλον. 

Ο  γνωστός Αμερικάνος συμπεριφοριστής B.F.Skinner στην πορεία εξέλιξε ακόμα περισσότερο την θεωρία αυτή, τονίζοντας  το ρόλο  των συνεπειών που ακολουθούν μια συμπεριφορά για το εάν θα επαναληφθεί ή όχι στο μέλλον.

Παράδειγμα :¨Σκεφτείτε τι θα γινόταν αν φέρετε μια λαχταριστή τούρτα στη δουλειά την Παρασκευή! 

• Θα γινόσασταν ο αγαπημένος συνάδελφος όλων μέσα σε μια στιγμή, καθώς θα σας θεωρούσαν όλοι κουλ και γενναιόδωρο τυπάκι. 
• Ή μήπως το αφεντικό σας δεν θα είχε την ίδια γνώμη και θα σας καλούσε σε σύσκεψη, εκφράζοντας του τη δυσαρέσκειά του?

Ανάλογα λοιπόν με την αντίδραση των άλλων στην κίνηση σας να φέρετε αυτή την κατά τα άλλα τέλεια τούρτα στη δουλειά, θα εξαρτηθεί το εάν θα προβείτε ξανά στην ίδια κίνηση.

Γιατί ;

Η εφαρμογή της συμπεριφορικής επιστήμης στην καθημερινή ζωή, με στόχο την βελτίωση της ποιότητας ζωής των ανθρώπων, γίνεται με την μορφή της Εφαρμοσμένης Ανάλυσης Συμπεριφοράς.

Το 1960 ο Ole’ Ivar Lovaas έγινε γνωστός για τις εφαρμογές των αρχών του συμπεριφορισμού στην υποστήριξη παιδιών με αυτισμό, με πολύ θετικά αποτελέσματα. Εξαιρετική  περιγραφή μητέρας παιδιών με αυτισμό για τα οφέλη της ανάλυσης της συμπεριφοράς είναι αυτή της Catherine Maurice “Let me hear your voice: a family’s triumph over autism”. Ωστόσο, στις ΗΠΑ η επιστήμη της ανάλυσης της συμπεριφοράς χρησιμοποιείτε σε διαφορετικούς τομείς όπως η εκπαίδευση, η πολιτική, η διαφήμιση, η διοίκηση επιχειρήσεων κτλ.

Η ανάλυση της συμπεριφοράς είναι η πρακτική εφαρμογή της επιστήμης του συμπεριφορισμού και όπως κάθε επιστήμη, περιλαμβάνει συγκεκριμένες αρχές και συστήματα εφαρμογής και αξιολόγησης. Ένα μεγάλο θετικό της ανάλυσης συμπεριφοράς είναι η συλλογή στοιχείων με μεθοδικό τρόπο για την αξιολόγηση κάθε συμπεριφορικής παρέμβασης, είτε αυτή αφορά εκπαιδευτική παρέμβαση είτε παρέμβαση για την αύξηση απόδοσης του προσωπικού. Στην ανάλυση συμπεριφοράς οφείλουμε να προσαρμόσουμε την κάθε μας παρέμβαση με τρόπο που να είναι αποτελεσματική αλλά και συμβατή με τις ανάγκες του κάθε ατόμου. 

Πώς ;

Η ανάλυση συμπεριφοράς εφαρμόζεται από πιστοποιημένους, από διεθνή φορέα, αναλυτές συμπεριφοράς ή εκπαιδευτές που δέχονται εποπτεία από αναλυτές συμπεριφοράς. Η διαδικασία πιστοποίησης περιλαμβάνει την κατοχή πτυχίου Master, θεωρητική κατάρτιση πάνω στην συγκεκριμένη επιστήμη, πρακτική εξάσκηση με εποπτεία, καθώς και γραπτές εξετάσεις.

Καθε αναλυτής συμπεριφοράς έχει συγκεκριμένο πεδίο άσκησης και οφείλει να λαμβάνει συνεχόμενη επιμόρφωση πάνω στο αντικείμενό του. Κάθε συμπεριφορική παρέμβαση ξεκινά με τη διαδικασία αξιολόγησης και της γνωριμίας του παιδιού (όταν πρόκειται για εκπαιδευτική παρέμβαση) για την ανάπτυξη μιας θετικής θεραπευτικής σχέσης. Βασική αρχή στον συμπεριφορισμό είναι ότι κάθε συμπεριφορά είναι μια μορφή επικοινωνίας και αποσκοπεί κάπου. Ο δικός μας ρόλος ως αναλυτές είναι να εντοπίσουμε αυτή την επικοινωνιακή ανάγκη και να διαμορφώσουμε ένα εξατομικευμένο πρόγραμμα παρέμβασης με στόχο την διδασκαλία εναλλακτικών συμπεριφορών. Όλα αυτά μέσα από μια θετική εκπαιδευτική εμπειρία με στόχο την προσαρμογή στις ανάγκες του κάθε παιδιού και της κάθε οικογένειας για να επιτευχθεί η γενίκευση των δεξιοτήτων.